Aan de slag in Ghana, Nederland en de VS

 

Vier jaar geleden was ik voor het eerst in Ghana. Ik was daar omdat ik een sabbatsperiode wilde doorbrengen in een volledig andere omgeving dan ik gewend was. Deze wens heeft geleid tot een verblijf van een paar maanden als vrijwilliger in een vissersdorpje in de Volta Region in Ghana.
Dankzij ‘ontberingen’ – ik moest het doen zonder elektriciteit en stromend water en ik sliep in een hut – heb ik mezelf een beetje beter leren kennen. En door toenemende ergernis over mijn positie als witte ‘cashmachine’ is vooral mijn beeld over de effecten van ontwikkelingshulp in de afgelopen decennia drastisch veranderd: ‘Geven’ kan afhankelijkheid creëren en in het verlengde daarvan het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen situatie frustreren.

Ik ben sinds ik vier jaar geleden voor het eerst in Ghana kwam, een aantal keren terug geweest en heb gemerkt hoe zeer een aantal Ghanezen het met me eens is dat ‘ze’ afhankelijk zijn gemaakt in de afgelopen decennia. Tevens heb ik gemerkt hoe groot de drive is om er zelf wat van te maken en zelf verantwoordelijkheid te nemen voor hun land en wat daar gebeurt.
Men moet ook wel. De gelden voor ontwikkelingssamenwerking zijn fors teruggeschroefd en als je wat wilt, dan moet je zelf aan de slag. En omdat de boel nog niet zo ‘dichtgeregeld’ is als bij ons in Nederland, is daar redelijk wat ruimte voor.
De overheid is bijvoorbeeld nog niet zover dat voorzieningen altijd het gewenste niveau hebben. En dan moet je dus zelf het gat dicht lopen, dat de overheid laat vallen. Zoals in het onderwijs. Ghana kent een leerplicht tot en met de junior secondary school. Dat is het probleem niet meer, althans in het Zuiden van Ghana. Maar de kwaliteit van het onderwijs laat nog te wensen over, waardoor uitval ontstaat. Dus zijn er mensen, die zelf en soms met steun van (ook Ghanese!) sponsoren proberen de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren en de overheid daarover te adviseren.

Drie weken geleden kwam ik terug uit Ghana, enthousiast over wat daar allemaal gebeurt. Zo enthousiast dat ik me zelfs heb afgevraagd of daar voor mij nog wel iets te doen is als het om kredietverstrekking gaat.
Terug in Nederland trof ik de halve Westerse wereld in shock na de verkiezing van Donald Trump als president van de VS. Ook ik ben geschokt en bang voor wat dit kan betekenen.
Maar ik ben helemaal niet verrast, want ik herken de gevoelens van het electoraat van Trump. De onmacht over verbeteringen die uitblijven, maar ook de onvrede over het (neo-liberale) gemak, waarmee sommige (religieuze) gevoeligheden aan de kant geschoven worden.

Mijn onmacht heeft er twee jaar geleden toe geleid dat ik ben gestopt met mijn baan. Ik werd - letterlijk - ziek van het onvermogen en de angst in organisaties om iets te veranderen en te verbeteren. Iedereen - leiding van de organisatie, medewerkers, overheid, samenleving - lijkt alleen nog bezig met ‘houden wat je hebt’ en ‘controleren of procedures gevolgd worden’. Inhoudelijk doe je niks fout, zolang je je maar aan regels en protocollen houdt.
Stoppen met m’n baan was een pijnlijke besluit, waarvan het een aantal jaren geleden ondenkbaar zou zijn geweest dat ik het zou nemen. Maar het werd onontkoombaar voor mij.

Misschien geldt dit ook voor de kiezers in de VS. Misschien was de keuze voor Trump voor hen ook onontkoombaar en hebben ze gekozen voor een soort noodstop. Bijzonder vind ik dat ze hun lot volledig in handen gelegd van de vleesgeworden versie van het (conservatief) kapitalisme.
Ik hoop en bid dat hun actie iets positiefs oplevert, maar voorlopig is er heel veel schade aangericht in de aanloop naar de verkiezingen. Door tegenstellingen uit te vergroten middels onwellevend gedrag, door feitenvrij geroeptoeter en door onverbloemd haat zaaien.
Ik hoop en bid ook dat de schade hierbij blijft. En ik hoop en bid dat kiezers in Nederland en op andere plekken in Europa kunnen zien dat je de politiek, het grote geld, de media - of wat dan ook maar het establishment mag zijn - niet alléén de schuld kunt geven, als je constateert dat er dingen niet goed gaan. Het echte antwoord, de echte verandering moet van jezelf komen.

Managementgoeroe Jan Rotmans meent dat het onontkoombaar is dat Nederland kantelt, i.c. fundamenteel verandert. Nederland - en niet alleen Nederland - is volgens hem vastgelopen op een aantal terreinen: onderwijs, zorg, financiën en energie.
Ik denk dat hij gelijk heeft. Heel veel organisaties zijn alleen nog maar bezig met handhaven van de status-quo, ook al zeggen ze formeel iets anders. En dat geldt zeker niet alleen voor de leiding van die organisaties, maar ook voor de medewerkers!

Ik denk ook dat - als we hieraan iets willen veranderen - we niet alle heil van de politiek kunnen en moeten verwachten. We verwachten daadkracht en leiderschap, maar als politici dat laten zien, rekenen we ze keihard af bij verkiezingen of met een onzinnig referendum. De PvdA zal er na de verkiezingen in maart 2017 vermoedelijk van mee kunnen praten als ze afgestraft worden voor hun daadkracht, door vier jaar geleden de klus op te pakken en te gaan regeren. De gemiddelde politicus kijkt dus wel uit.
Ook ‘het grote geld’ kunnen we niet zomaar verantwoordelijk stellen voor wat er niet deugt. Want ook daar zijn we zelf onderdeel van. Via de pensioenfondsen zijn velen van ons aandeelhouders van de grote bedrijven, die we op een ander moment beschuldigen van ongeoorloofd handelen.
Er zijn geen simpele oplossingen. Maar we kunnen - net als in Ghana - zelf aan de slag en dingen proberen te verbeteren. Mijn manier was ontslag nemen en nu alleen nog maar energie steken in dingen, die ik belangrijk vind, zoals iets ondernemen met mensen met een autistische persoonlijkheid, die in deze dichtgeregelde, neo-liberale samenleving buiten de boot dreigen te vallen. Particulier initiatief heet dat. Kleinschalig, zonder al te grote ambities. Je ziet het op allerlei terreinen ontstaan.

Iedereen kan andere keuzes maken en anders handelen. En ook al denk je dat het niet veel uitmaakt en ook al lijkt je eigen invloed beperkt, die invloed kan heel groot worden als veel mensen anders gaan handelen en het niet laten bij het uiten van beschuldigingen in de richting van de politiek, van het grote geld en van wie nog meer bij het establishment zou horen.
Aan de slag dus. We hebben namelijk allemaal de macht om het goede te doen. Elk op onze eigen manier en binnen onze eigen mogelijkheden. En precies op dit punt kunnen we iets van Ghana leren!